Για αιώνες το Στόουνχεντζ στη νοτιοδυτική Αγγλία έχει αποτελέσει αντικείμενο ερμηνειών —ναός, νεκροταφείο ή τόπος τελετών— αλλά το καλοκαίρι του 1966 ο αστρονόμος Τζέραλντ Χόκινς προκάλεσε αίσθηση υποστηρίζοντας στο BBC ότι το μνημείο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθηση των κινήσεων του Ήλιου και της Σελήνης και για την πρόβλεψη εκλείψεων.

Η θεωρία του Τζέραλντ Χόκινς

Ο Χόκινς είχε παρουσιάσει αναλυτικά την ιδέα του ένα χρόνο νωρίτερα στο βιβλίο του Stonehenge Decoded. Εστίασε ιδίως στις 56 λεγόμενες «οπές Όμπρι» που σχηματίζουν έναν μεγάλο κύκλο στην περίμετρο του μνημείου και πρότεινε ότι ο αριθμός και οι θέσεις τους αντιστοιχούσαν σε μοτίβα της κίνησης της Σελήνης.

Σύμφωνα με την πρότασή του, αυτές οι οπές και οι ευθυγραμμίσεις μεταξύ λίθων θα μπορούσαν να λειτουργήσουν σαν ένα απλό σύστημα υπολογισμού για την παρακολούθηση της Σελήνης και την πρόβλεψη εκλείψεων, ως αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο αλλάζουν οι θέσεις ανατολής και δύσης του φεγγαριού σε βάθος χρόνου.

Ο υπολογιστής και τα ευρήματα

Για να υπολογίσει τη σχετική θέση Ήλιου και Σελήνης στην εποχή της κατασκευής του μνημείου, ο Χόκινς και η ομάδα του στο Αστεροσκοπείο Harvard-Smithsonian χρησιμοποίησαν ηλεκτρονικό υπολογιστή —ένα πρωτοποριακό εργαλείο για την εποχή— για να αναπαραστήσουν τον ουρανό εκείνης της περιόδου και να συγκρίνουν τα αποτελέσματα με τις θέσεις των λίθων.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι πολλές νοητές γραμμές μεταξύ των λίθων φαίνονταν να αντιστοιχούν σε σημεία ανατολής και δύσης του Ήλιου και της Σελήνης και ο Χόκινς υπέθεσε ότι το μνημείο ήταν «αστρονομικό παρατηρητήριο» με ιδιαίτερη σύνδεση και με τους δύο ουράνιους σώματος.

Αμφισβητήσεις και μεταγενέστερες έρευνες

Η θεωρία προκάλεσε άμεσα αντιδράσεις. Κάποιοι επιστήμονες αμφισβήτησαν την ερμηνεία των 56 οπών, επισημαίνοντας ότι τουλάχιστον τρεις μπορεί να ήταν αποτυπώματα από δέντρα. Ο αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Άτκινσον αναγνώριζε αστρονομική σημασία στη διάταξη, προειδοποιούσε όμως ότι η ερμηνεία των ευθυγραμμίσεων απαιτεί προσοχή.

Στις επόμενες δεκαετίες νεότερες ανασκαφές και μελέτες μετέβαλαν ριζικά την εικόνα: το Στόουνχεντζ δεν κατασκευάστηκε μονολιθικά αλλά διαμορφώθηκε σε πολλές φάσεις σε διάστημα πάνω από 1.500 χρόνων. Επιπλέον, οι υποτιθέμενες ευθυγραμμίσεις με τις ακραίες θέσεις της Σελήνης αποκλίνουν κατά περίπου μία έως δύο μοίρες — ένα περιθώριο που, σύμφωνα με σύγχρονες εκτιμήσεις, δεν συνηγορεί υπέρ της ύπαρξης ακριβείας απαιτούμενης για έναν «μηχανισμό» μέτρησης και πρόβλεψης.

«Σήμερα είναι μια νεκρή θεωρία, στον κάδο απορριμμάτων μαζί με τόσες άλλες θεωρίες για το Στόουνχεντζ που έχουν απορριφθεί», δήλωσε ο καθηγητής Μάικλ Πάρκερ Πίρσον του University College London.

Τι απομένει

Η επικρατέστερη σύγχρονη άποψη δεν απορρίπτει τη σχέση του μνημείου με τον ουρανό, αλλά θεωρεί ότι το Στόουνχεντζ ενσωματώνει και αναδεικνύει συγκεκριμένες κινήσεις του Ήλιου και της Σελήνης με συμβολικό και τελετουργικό νόημα, όχι ως όργανο ακριβείας που προέβλεπε ουράνια φαινόμενα.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι κάτοικοι της Βρετανίας παρακολουθούσαν συστηματικά τη Σελήνη και πιθανόν μπορούσαν να προβλέψουν εκλείψεις περίπου από το 1000 π.Χ., αλλά αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται 1.500–2.000 χρόνια μετά την περίοδο όπου το Στόουνχεντζ είχε το μέγιστο της σημασίας του. Η βασική ιδέα ότι οι δημιουργοί του μνημείου παρατηρούσαν προσεκτικά τον ουρανό παραμένει, αλλά με διαφορετική ερμηνεία από εκείνη του «υπολογιστή» που πρότεινε ο Χόκινς.